‘एल निनो’चा तडाखा

पशुधनाच्या सुरक्षेसाठी पशुसंवर्धन विभाग हाय अलर्टवर

चंद्रपुरात आपत्कालीन नियमावली जाहीर

जनावरांना उष्माघातापासून वाचवण्यासाठी प्रशासनाचे ‘मास्टर प्लॅन’

पशुपालकांसाठी सविस्तर मार्गदर्शक तत्वे जारी

चंद्रपूर : राज्यात ‘एल निनो’च्या प्रभावामुळे तापमानात मोठी वाढ होण्याची शक्यता आणि उष्णलहरींचा धोका लक्षात घेता पशुसंवर्धन विभागाने कंबर कसली आहे. पशुपालक आणि कुक्कुटपालक व्यावसायिकांचे नुकसान टाळण्यासाठी विभागाने सविस्तर मार्गदर्शक तत्वे जाहीर केली असून, क्षेत्रीय स्तरावर कडक अंमलबजावणीचे निर्देश दिले आहेत.

तापमानाचा धोका आणि विभागाची सतर्कता
वाढत्या उन्हाचा पशुधनावर होणारा विपरीत परिणाम पाहता पशुसंवर्धन विभागाने राज्यातील सर्व पशुवैद्यकीय संस्थांना सतर्क राहण्याचे आदेश दिले आहेत. विशेषतः चंद्रपूरसारख्या जिल्ह्यांमध्ये जिथे उष्णतेची तीव्रता अधिक असते, तिथे पशुपालकांनी विशेष दक्षता घेणे गरजेचे असल्याचे विभागाने म्हटले आहे. हवामान विभागाच्या दैनंदिन अंदाजावर लक्ष ठेवून तातडीने जनजागृती करण्याच्या सूचनाही क्षेत्रीय अधिकाऱ्यांना देण्यात आल्या आहेत.

पिण्याचे पाणी आणि आहार व्यवस्थापन
उष्णलहरींच्या काळात पशुधनाला पुरेसे स्वच्छ आणि थंड पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे ही प्राथमिक गरज आहे. पिण्याच्या पाण्याचे हौद शक्यतो गोठ्याजवळ आणि सावलीत असावेत. जर ते उन्हात असतील, तर त्यावर शेड उभारून थेट उन्हापासून संरक्षण करावे. तसेच, पिण्याच्या पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ ठेवावीत. जनावरांच्या आहारात क्षार मिश्रणे (Mineral Mixture) आणि जीवनसत्वांचा समावेश करावा, जेणेकरून त्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती टिकून राहील.

कामाच्या वेळा आणि विश्रांतीचे महत्त्व
शेतीच्या किंवा ओझे वाहण्याच्या कामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पशुधनासाठी कामाच्या वेळा बदलणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. सकाळी ११ ते सायंकाळी ४ या तीव्र उन्हाच्या काळात जनावरांना कष्टाची कामे लावू नयेत. या काळात त्यांना सावलीत किंवा खेळती हवा असलेल्या थंड जागी बांधावे. तसेच, दुभत्या जनावरांच्या सायंकाळच्या दूध दोहनाची वेळ सुद्धा टप्प्याटप्प्याने किमान १ तास उशिरा ठेवावी, जेणेकरून जनावरांना उष्णतेचा ताण जाणवणार नाही.

गोठ्यातील आधुनिक बदल आणि थंडावा
गोठ्यातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी छताचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. गोठ्याचे छत उष्णतारोधक असावे किंवा छतावर गवत/पालापाचोळा टाकून त्यावर वेळोवेळी पाणी मारावे. आधुनिक गोठ्यांमध्ये स्प्रिंकलरचा वापर करावा, तर इतर पशुपालकांनी पशुधनाच्या अंगावर पाणी फवारावे. म्हशींच्या बाबतीत शक्य असल्यास त्यांना स्वच्छ पाण्याच्या हौदात बसण्याची सोय करावी, ज्यामुळे त्यांचे शारीरिक तापमान कमी राहण्यास मदत होईल.

लसीकरण आणि आजारांपासून संरक्षण
उष्णलहरी सुरू होण्यापूर्वीच पशुधनाचे आरोग्य सुरक्षित करणे आवश्यक आहे. घटसर्प, फऱ्या आणि आंत्रविषार यांसारख्या गंभीर रोगांचे प्रतिबंधक लसीकरण वेळेत पूर्ण करून घेण्याचे आवाहन विभागाने केले आहे. लसीकरणासोबतच जनावरांना जंतनाशक औषधे पाजणेही आवश्यक आहे. पशुवैद्यकीय दवाखान्यांमध्ये सर्व आवश्यक जीवरक्षक औषधे आणि औषधीसाठा पुरेसा उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.

उष्माघातावर तातडीचे उपचार
जनावरांमध्ये उष्माघाताची लक्षणे (उदा. धापा टाकणे, तोंडावाटे लाळ गळणे, प्रचंड अस्वस्थता) दिसल्यास पशुपालकांनी घाबरून न जाता तात्काळ उपाययोजना कराव्यात. अशा जनावराला त्वरित सावलीत हलवून त्याच्या अंगावर थंड पाण्याचा मारा करावा. विशेषतः घोड्यांच्या बाबतीत पायाकडून शरीराच्या वरील भागाकडे पाणी मारावे. प्राथमिक उपचार करून त्वरित जवळच्या सरकारी पशुवैद्यकीय दवाखान्याशी किंवा फिरत्या पथकाशी संपर्क साधावा.

काय करू नये : पशुपालकांसाठी कडक सूचना
पशुधनाची सुरक्षितता राखण्यासाठी काही गोष्टी कटाक्षाने टाळण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. पशुधन कधीही भर उन्हात उघड्यावर बांधू नये किंवा दाटीवाटीने एकाच जागी कोंडू नये. पाळीव प्राण्यांना बंद असलेल्या पार्क केलेल्या गाडीत सोडून जाणे जीवघेणे ठरू शकते. तसेच, भर उन्हात पशुधनाची वाहतूक किंवा हालचाल करू नये. मृत पशुधन उघड्यावर न टाकता त्याची शास्त्रोक्त पद्धतीने विल्हेवाट लावण्यासाठी स्थानिक प्रशासनाने जागा आरक्षित करण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत.

सामाजिक जबाबदारी आणि पर्यावरण
केवळ पाळीव प्राण्यांचीच नाही, तर रस्त्यावरील पशू-पक्ष्यांची तहान भागवण्यासाठी नागरिकांनी आपल्या घराबाहेर किंवा सार्वजनिक ठिकाणी पाण्याची भांडी ठेवावीत, असे आवाहनही विभागाने केले आहे. ‘एल निनो’च्या या संकट काळात सर्वांनी सतर्क राहून पशुधनाचे रक्षण करावे, अशी विनंती पशुसंवर्धन विभागातर्फे करण्यात आली आहे.