चारगाव धरणाच्या विस्थापनापासून ते ‘बोलक्या भिंतीं’पर्यंत
६० वर्षांनंतरचे भावस्पर्शी स्नेहमिलन आणि एका आदर्श खेड्याचा जिवंत प्रवास !
माणसाच्या आयुष्यात काही योगायोग असे असतात की ते त्याला स्वतःच्या मातीशी, माणसांशी आणि संस्कृतीशी नव्याने जोडून जातात. माझ्या बाबतीतही असाच एक सुंदर आणि अद्भूत योगायोग नुकताच घडून आला. माझं मूळ गाव चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा तालुक्यातील अकोला. मागील वर्षीच्या ऑक्टोबर महिन्यात माझी बदली थेट माझ्या याच जन्मभूमीत झाली. या बदलीमुळे मला केवळ शासकीय नोकरी करण्याची संधी मिळाली नाही, तर आपल्या गावाला नव्याने जाणून घेण्याचं, समजून घेण्याचं आणि अनुभवाचं परमभाग्य लाभलं. नुकत्याच शासकीय आदेशानुसार झालेल्या जनगणनेच्या कामामुळे मला हे गाव अगदी जवळून अनुभवता आलं.
चारगाव धरण आणि अकोला गावाचे पुनर्वसन
अकोला हे मूळचे एकच, अतिशय समृद्ध आणि एकसंध गाव होते. मात्र, काळाच्या ओघात १९७६ साली चारगाव धरणाची निर्मिती झाली. धरणाच्या पाण्यामुळे मूळ गाव विस्थापित झाले आणि संपूर्ण गावाचे पुनर्वसन करण्यात आले. या पुनर्वसनातून जुन्या अकोला गावाचे अकोला नं. १, अकोला नं. २ आणि मोरवा अशा तीन वेगवेगळ्या भागांत विभाजन झाले. एकाच मातीत वाढलेली, एकाच विहिरीचे पाणी पिलेली माणसे वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरली गेली. भौगोलिकदृष्ट्या गावाची शकले उडाली, पण गावकऱ्यांच्या मनातील आपल्या मूळ गावाबद्दलची ओढ, प्रेम आणि आपुलकी मात्र काडीमात्रही कमी झाली नाही.
. माझा जन्म जुन्या अकोला गावातलाच. परंतु, जेव्हा गावाचे पुनर्वसन झाले, तेव्हा मी अवघा दोन ते तीन वर्षांचा होतो. त्यामुळे साहजिकच त्या काळातील जुन्या गावाच्या आठवणी माझ्या मनात फारशा नव्हत्या. मी केवळ ज्येष्ठांच्या तोंडून गावाच्या गोष्टी ऐकत मोठा झालो होतो.
माजी विद्यार्थ्यांचा मेळावा : ६० वर्षांनंतर जुन्या आठवणींना उजाळा
गावात माझी बदली झाल्यानंतर मला अनेक सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रम राबविण्याची सुवर्णसंधी मिळाली. गावकऱ्यांनी आणि विद्यार्थ्यांनी या सर्व कार्यक्रमांना अत्यंत उत्स्फूर्त आणि भरभरून प्रतिसाद दिला. या सर्व उपक्रमांमधील सर्वांत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक ठरलेला उपक्रम म्हणजे माजी विद्यार्थ्यांचा भव्य स्नेहमिलन मेळावा !
. या मेळाव्यात तब्बल दीडशेहून अधिक (१५०+) माजी विद्यार्थी एकत्र आले होते. या मेळाव्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, अनेक बालपणीच्या मित्रांची भेट तब्बल ६० वर्षांनंतर झाली होती. ज्यांच्या डोक्यावरील केस पांढरे झाले होते, अशा वृद्ध मित्रांनी जेव्हा एकमेकांना मिठी मारली, तेव्हा जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाला आणि संपूर्ण गावात आनंदाचा उत्सव साजरा झाला.
ठावरी गुरुजींचा सत्कार आणि शिक्षणसेवेचा गौरव
या अभूतपूर्व सोहळ्याप्रसंगी शाळेचे पहिले आणि आदरणीय मुख्याध्यापक नागोरावजी ठावरी गुरुजी यांचा संपूर्ण गावकऱ्यांच्या वतीने विशेष सत्कार करण्यात आला. ठावरी गुरुजींच्या मार्गदर्शनाखाली घडलेले विद्यार्थी आज महाराष्ट्र शासनाच्या विविध सेवांमध्ये आणि विभागांत उच्च पदांवर कार्यरत राहून सेवानिवृत्त झाले आहेत. त्यांच्या हाताखाली शिकलेले विद्यार्थी पुढे डॉक्टर झाले, इंजिनियर झाले आणि शिक्षक बनले. सांगायचं तात्पर्य एवढंच की, चपराशापासून ते थेट न्यायालयातील न्यायाधीशापर्यंतच्या अनेक मानाच्या पदांवर पोहोचलेले विद्यार्थी हे ठावरी गुरुजींच्या निस्वार्थी शिक्षणसेवेचे जिवंत उदाहरण आहे. अशा थोर गुरूच्या कार्याचा गौरव करणे ही संपूर्ण गावासाठी अत्यंत अभिमानाची बाब होती.
सवा लाखाचा निधी आणि ‘बोलक्या भिंतीं’चा मानस
या भव्य स्नेहमिलन मेळाव्याच्या निमित्ताने सर्वांच्या सहकार्यातून सुमारे १ लाख २५ हजार रुपयांचा (सवा लाख) मोठा निधी जमा झाला. गावकऱ्यांनी या निधीचा विनियोग अत्यंत योग्य ठिकाणी करण्याचे ठरवले. या निधीतील काही रक्कम गावातील ‘गुरुदेव सेवा मंडळाच्या’ चालू असलेल्या बांधकामासाठी देणगी म्हणून देण्यात आली. तर उर्वरित निधीतील काही रक्कम शाळेच्या डिजिटल विकासासाठी वापरण्यात आली, ज्यातून विद्यार्थ्यांसाठी अत्याधुनिक संगणक खरेदी करण्यात आले.
. आता या निधीतून जी रक्कम शिल्लक आहे, त्या उर्वरित निधीतून शाळेच्या वर्गखोल्यांमध्ये “बोलक्या भिंती” उभारण्याचा मानस आहे. या बोलक्या भिंतींच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना खेळत-हसत शिक्षण घेता येईल आणि त्यांचे शिक्षण अधिक आनंददायी, रंजक व उपयुक्त होईल, असा गावकऱ्यांचा विश्वास आहे.
जनगणनेचा अनुभव: गावकऱ्यांचे अथांग आदरातिथ्य
मे आणि जून महिन्याच्या कडक उन्हात मला अकोला गावाची शासकीय जनगणना करण्याचे भाग्य लाभले. अकोला हे एक महसुली गाव असून त्याची विभागणी अकोला नं. १ आणि अकोला नं. २ अशी झाली आहे. जनगणनेच्या निमित्ताने मला गावातील प्रत्येक कुटुंबाच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळाली. अकोला नं. १ मधील बहुतांश लोक माझ्या परिचयाचे होते, परंतु अकोला नं. २ मधील अनेक कुटुंबांशी या निमित्ताने माझा प्रथमच अतिशय जवळून परिचय झाला.
. या घरोघरी दिलेल्या भेटींमधून मला गावातील प्रत्येक घर, प्रत्येक माणूस आणि त्यांचा स्वभाव अगदी जवळून समजून घेता आला. जनगणनेच्या कामात व्यस्त असताना गावकऱ्यांनी दाखवलेला प्रेमळ आदरातिथ्याचा अनुभव आजही माझ्या मनात ताजा आहे. उन्हातान्हात काम करताना कुणी नाश्त्याचा आग्रह करायचे, कुणी चहा पिल्याशिवाय पुढे जाऊ द्यायचे नाही, तर कुणी जेवणासाठी हक्काने थांबवून घ्यायचे. त्यांच्या या अथांग प्रेमाचा आणि आदराचा मनोमन स्वीकार करत मी माझे शासकीय कर्तव्यही तितक्याच प्रामाणिकपणे पूर्ण केले.
आदर्श गाव: काल, आज आणि उद्या !
गावातील ज्येष्ठ मंडळी नेहमी सांगायची की, “आपलं जुनं अकोला गाव अतिशय सुंदर, नियोजनबद्ध आणि सर्वगुणसंपन्न आदर्श होतं. गावाचं प्रशासन उत्तम होतं आणि संपूर्ण वरोरा तालुक्यासाठी ते एक मॉडेल खेडं मानलं जायचं.” पूर्वी हे ऐकताना मला फक्त अभिमान वाटायचा; पण जनगणनेदरम्यान जेव्हा मी स्वतः गावकऱ्यांशी संवाद साधला, तेव्हा मला त्या शब्दांमागचं खरं वास्तव आणि गावाची महती प्रकर्षाने जाणवली.
. खरंच, आमचं गाव धरणाच्या पाण्यामुळे केवळ भौगोलिकदृष्ट्या विभागलं गेलं असेल; पण गावातील माणुसकी, एकमेकांबद्दलचं प्रेम, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले संस्कार आणि एकोप्याची घट्ट परंपरा आजही तितकीच जिवंत आहे. जनगणना आणि बदलीच्या या समृद्ध अनुभवांनी मला माझ्या स्वतःच्या गावाची नव्याने ओळख करून दिली. आज मला अत्यंत सार्थ अभिमानाने म्हणावंसं वाटतं—
“होय, खरंच… आमचं अकोला हे कालही एक आदर्श गाव होतं, आजही आहे आणि भविष्यातही कायम राहील !”
अरुण शामदेवराव उमरे, अकोला, वरोरा, चंद्रपूर
